Η νέα Ειδική Έκθεση 22/2026 του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου καταγράφει ένα κρίσιμο παράδοξο: οι Οργανώσεις Παραγωγών συμβάλλουν στη μείωση του κόστους, στις επενδύσεις και στην ενίσχυση της διαπραγματευτικής θέσης των παραγωγών, όμως η συμμετοχή σε αυτές υποχωρεί. Για την Ελλάδα, τα στοιχεία είναι ακόμη πιο χαρακτηριστικά, καθώς μόλις το 9% της αξίας της παραγωγής οπωροκηπευτικών διατίθεται μέσω αναγνωρισμένων Οργανώσεων Παραγωγών.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το μέλλον των Οργανώσεων Παραγωγών παρουσιάζει η νέα Ειδική Έκθεση 22/2026 του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ) για τις Οργανώσεις Παραγωγών στον τομέα των οπωροκηπευτικών.

Το βασικό συμπέρασμα της έκθεσης είναι σαφές: η χρηματοδοτική στήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρέχει στις Οργανώσεις Παραγωγών ουσιαστικά εργαλεία για να ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα των μελών τους. Μέσω των επιχειρησιακών προγραμμάτων χρηματοδοτούνται επενδύσεις σε σύγχρονο εξοπλισμό και υποδομές, αυτοματοποίηση, εξοικονόμηση ενέργειας και νερού, πιστοποίηση, ποιοτικό έλεγχο, ιχνηλασιμότητα, συσκευασία, εμπορία και προώθηση.

Παράλληλα, η συγκέντρωση της προσφοράς μέσω μιας Οργάνωσης Παραγωγών επιτρέπει στους γεωργούς να διαθέτουν συλλογικά την παραγωγή τους, να οργανώνουν καλύτερα την παραγωγή με βάση τις ανάγκες της αγοράς και να ενισχύουν τη διαπραγματευτική τους θέση απέναντι στους αγοραστές. Το ΕΕΣ διαπίστωσε μάλιστα ότι οι μεγαλύτερες Οργανώσεις βρίσκονται συνήθως σε ισχυρότερη θέση στις διαπραγματεύσεις με το λιανεμπόριο, επειδή μπορούν να προσφέρουν μεγαλύτερους και σταθερότερους όγκους, ευρύτερο φάσμα προϊόντων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αναγνωρίσιμο εμπορικό σήμα.

Λιγότερα μέλη παρά τη χρηματοδότηση

Εδώ ακριβώς εμφανίζεται το παράδοξο.

Το 2023 οι Οργανώσεις Παραγωγών οπωροκηπευτικών έλαβαν από την ΕΕ 1,06 δισ. ευρώ. Το 2024 λειτουργούσαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση 1.488 αναγνωρισμένες Οργανώσεις Παραγωγών, με 187.372 μέλη. Ωστόσο, η τάση συμμετοχής είναι καθοδική.

Μεταξύ 2012 και 2023 ο αριθμός των παραγωγών που συμμετείχαν σε Οργανώσεις Παραγωγών μειώθηκε κατά 39%, από περίπου 313.000 σε 191.000 μέλη. Την ίδια στιγμή, ο λεγόμενος «συντελεστής οργάνωσης» —δηλαδή το ποσοστό της αξίας της παραγωγής που διατίθεται στην αγορά μέσω αναγνωρισμένων Οργανώσεων Παραγωγών— διαμορφώθηκε το 2023 περίπου στο 42% σε επίπεδο ΕΕ και βρίσκεται σε πτωτική πορεία μετά το 2017.

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο επισημαίνει μάλιστα ότι η μείωση των μελών δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από τη γενικότερη συρρίκνωση του αριθμού των γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Μεταξύ 2013 και 2020 η συμμετοχή στις Οργανώσεις Παραγωγών μειώθηκε κατά 29%, ενώ ο αριθμός των εκμεταλλεύσεων οπωροκηπευτικών μειώθηκε κατά 14%. Με άλλα λόγια, η συμμετοχή στις Οργανώσεις υποχώρησε με σημαντικά ταχύτερο ρυθμό.

Η Ελλάδα στο 9%

Για την Ελλάδα το στοιχείο που ξεχωρίζει είναι ιδιαίτερα σημαντικό.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που επεξεργάστηκε το ΕΕΣ, το 2023 η αξία της ελληνικής παραγωγής οπωροκηπευτικών ανήλθε περίπου στα 4,6 δισ. ευρώ, αλλά ο συντελεστής οργάνωσης ήταν μόλις 9%.

Η απόσταση από αρκετές άλλες σημαντικές παραγωγικές χώρες είναι μεγάλη: ο αντίστοιχος δείκτης ήταν 58% στην Ισπανία, 58% στην Ιταλία, 43% στη Γαλλία, 28% στη Γερμανία και 62% στις Κάτω Χώρες, ενώ ο μέσος όρος της ΕΕ ήταν περίπου 42%.

Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική συζήτηση γύρω από τη συλλογική οργάνωση της παραγωγής. Η Ελλάδα διαθέτει έναν σημαντικό σε οικονομικό μέγεθος τομέα οπωροκηπευτικών, αλλά πολύ μικρό μέρος της παραγωγής περνά μέσα από αναγνωρισμένες Οργανώσεις Παραγωγών.

Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι ο επιτόπιος έλεγχος του ΕΕΣ πραγματοποιήθηκε σε Οργανώσεις της Ισπανίας, της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Πολωνίας. Τα στοιχεία για την Ελλάδα προέρχονται από τα δεδομένα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που χρησιμοποιήθηκαν στη συγκριτική ανάλυση των κρατών μελών.

Γιατί οι Οργανώσεις δεν γίνονται περισσότερο ελκυστικές;

Το ΕΕΣ εντοπίζει σειρά παραγόντων που περιορίζουν την ανάπτυξη του θεσμού.

Οι διαφορετικές επιλογές των κρατών μελών όσον αφορά τα κριτήρια αναγνώρισης, τις επιλέξιμες δράσεις και τον τρόπο υποστήριξης των Οργανώσεων δημιουργούν σημαντικές διαφοροποιήσεις μέσα στην ενιαία αγορά. Σε ορισμένες χώρες οι εθνικές αρχές έχουν ενεργό συμβουλευτικό ρόλο και συνεργάζονται με τις Οργανώσεις κατά τον σχεδιασμό των επιχειρησιακών προγραμμάτων, ενώ αλλού εφαρμόζονται αυστηρότεροι κανόνες ή παρέχεται μικρότερη υποστήριξη.

Παράλληλα, η πολυπλοκότητα των ενωσιακών κανόνων και ο διοικητικός φόρτος αναφέρονται από το ΕΕΣ ως παράγοντες που μειώνουν την ελκυστικότητα του συστήματος. Χαρακτηριστικά, ακόμη και υψηλότερα ποσοστά συγχρηματοδότησης μπορεί, λόγω των πρόσθετων προϋποθέσεων και του κινδύνου δημοσιονομικών διορθώσεων, να αντιμετωπίζονται από τις ίδιες τις Οργανώσεις περισσότερο ως κίνδυνος παρά ως κίνητρο.

Η χρηματοδότηση από μόνη της δεν αρκεί

Η έκθεση έχει επομένως ένα σημαντικό μήνυμα: το ζήτημα δεν είναι αν οι Οργανώσεις Παραγωγών μπορούν να προσφέρουν οφέλη στους παραγωγούς. Τα στοιχεία δείχνουν ότι μπορούν. Το ερώτημα είναι γιατί, παρά τα οφέλη και την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, δεν κατορθώνουν να προσελκύσουν περισσότερους παραγωγούς.

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο ζητά, μεταξύ άλλων, καλύτερη σύγκριση και εναρμόνιση των πρακτικών εφαρμογής μεταξύ των κρατών μελών, συγκεκριμένες ενέργειες για την αύξηση της ελκυστικότητας των Οργανώσεων Παραγωγών και απλούστευση των κανόνων συγχρηματοδότησης ενόψει και της νέας ΚΓΠ μετά το 2027.

Για την Ελλάδα, όπου ο βαθμός οργάνωσης του κλάδου των οπωροκηπευτικών παραμένει στο 9%, η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η πρόκληση δεν είναι απλώς η δημιουργία περισσότερων σχημάτων ή η αξιοποίηση περισσότερων κοινοτικών πόρων. Είναι η δημιουργία Οργανώσεων Παραγωγών αρκετά ισχυρών, λειτουργικών και εμπορικά προσανατολισμένων ώστε η συμμετοχή σε αυτές να αποτελεί πραγματική επιχειρηματική επιλογή για τον παραγωγό.

Και αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο μήνυμα της έκθεσης: η συλλογική οργάνωση της παραγωγής δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο ως μηχανισμός χρηματοδότησης. Πρέπει πρωτίστως να λειτουργεί ως εργαλείο ενίσχυσης της θέσης του παραγωγού στην αγορά.

Η πλήρης Ειδική Έκθεση 22/2026 του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, «Οργανώσεις παραγωγών στον τομέα των οπωροκηπευτικών – Γόνιμο έδαφος για την ανταγωνιστικότητα, αν καλλιεργηθεί προσεκτικά», είναι διαθέσιμη εδώ